In de Arnhemse wijk Saksen Weimar werkt de gemeente aan een innovatief energiesysteem waarin zonnestroom, warmteopslag en energiedelen samenkomen. Projectleider energietransitie David Willemsen brengt de ervaringen uit Arnhem in bij het VMV leerlab Energiedelen en leert daar tegelijkertijd van gemeenten en andere partijen die met vergelijkbare vraagstukken bezig zijn.
David Willemsen is projectleider energietransitie bij de gemeente Arnhem. Hij houdt zich al langere tijd bezig met projecten waarbij techniek en bewonersparticipatie samenkomen. Een groot deel van zijn tijd werkt hij momenteel aan het project in Saksen Weimar, dat onderdeel is van een Europees samenwerkingsproject.
“Het is voor ons een innovatieve voorloper”, vertelt David. “We kijken hier niet alleen naar warmte, maar naar het energiesysteem als geheel: elektriciteit, warmte, opwek, opslag en uiteindelijk ook hoe bewoners daar onderdeel van kunnen zijn.”
Energie zoveel mogelijk in de wijk houden
Saksen Weimar is een relatief kleine wijk met zowel koopwoningen, sociale huurwoningen en maatschappelijk vastgoed. Veel particuliere woningen hebben al zonnepanelen. Ook op de daken van huurwoningen en appartementen wil de gemeente extra zonnepanelen realiseren.
De vraag is vervolgens: wat doe je met de energie die op zonnige momenten overblijft?
Een oude bunker in de wijk biedt hiervoor een bijzondere mogelijkheid. Jarenlang werd gezocht naar een nieuwe bestemming voor het gebouw. Nu wordt onderzocht hoe de bunker kan worden ingezet voor warmteopslag. Overtollige duurzame elektriciteit kan in de zomer worden gebruikt om warmte op te slaan die in de winter weer beschikbaar komt voor gebouwen in de wijk. Een prachtig voorbeeld waarbij maatschappelijk vastgoed wordt ingezet om energiedelen te faciliteren.
Op langere termijn wordt bovendien gekeken of andere gebouwen, zoals een zwembad en nabijgelegen portiekwoningen, op het systeem kunnen worden aangesloten.
“Het idee is dat je zoveel mogelijk energie opwekt binnen een klein gebied en die daar ook zoveel mogelijk gebruikt”, legt David uit. “Daardoor word je minder afhankelijk van het elektriciteitsnet en ontlast je tegelijkertijd het net.” Netbeheerder Alliander is daarom eveneens betrokken bij het project.
Maar wat is energiedelen eigenlijk?
Volgens David klinkt energiedelen soms ingewikkelder (of romantischer) dan het in de praktijk is.
In de basis draait het om lokaal opgewekte stroom die op hetzelfde moment binnen een afgebakend gebied wordt gebruikt. Een eigenaar van zonnepanelen levert stroom en ontvangt daarvoor een vergoeding. Een andere deelnemer binnen het gebied gebruikt die stroom tegen een afgesproken prijs.
“Uiteindelijk gaat het ook om de financiële afwikkeling die je met elkaar organiseert”, zegt David. “De winst die je met zo’n lokaal energiesysteem kunt realiseren, verdeel je met elkaar. Zo kun je ervoor zorgen dat verschillende mensen binnen het gebied daarvan profiteren.”
Juist dat laatste is voor Arnhem belangrijk. De wijk bestaat uit huishoudens met verschillende inkomens. De gemeente onderzoekt daarom nadrukkelijk hoe ook mensen die bijvoorbeeld geen eigen zonnepanelen kunnen betalen of in een huurwoning wonen, kunnen profiteren van lokaal opgewekte duurzame energie.
Bewoners niet alleen informeren, maar laten meedenken
Een energiegemeenschap ontstaat volgens David idealiter vanuit bewoners zelf. In Saksen Weimar kwam het eerste idee voor warmteopslag wel uit de wijk, maar het initiatief om daar een bredere energiegemeenschap van te maken kwam mede vanuit de gemeente. Daarom is veel aandacht besteed aan de betrokkenheid van bewoners. “We zijn heel dicht tegen de bewoners aan gaan zitten. Niet alleen door ze mee te laten kijken, maar ook door ze waar mogelijk mee te laten beslissen.”
Zo besprak David de aanbesteding met een technische werkgroep van bewoners en konden zij meelezen met ontvangen aanbiedingen. De uiteindelijke verantwoordelijkheid bleef bij de gemeente, maar bewoners kregen wel daadwerkelijk invloed.
Volgens David vraagt dat ook iets van een gemeente. “Als bewoners zorgen uitspreken, kun je niet alleen zeggen: bedankt, we nemen er kennis van, en vervolgens gewoon doorgaan. Je moet er ook echt iets mee doen.”
Arnhem leert hierdoor ook waar de grenzen van bewonersparticipatie liggen. Aanvankelijk werd bijvoorbeeld gedacht aan een situatie waarin bewoners mogelijk eigenaar zouden worden van het complete energiesysteem en dit langdurig zouden beheren.
“Inmiddels weten we dat dat te veel gevraagd is. Bewoners willen graag meedenken en misschien zelfs mee-investeren als daar een goede propositie tegenover staat. Maar dertig jaar verantwoordelijk zijn voor beheer, onderhoud en vervanging van een warmteopslag is iets anders.”
Leren van andere pioniers
Precies bij dit soort vraagstukken ziet David de meerwaarde van deelname aan het VMV-leerlab Energiedelen. Verschillende gemeenten en organisaties lopen tegen vergelijkbare juridische, financiële en organisatorische vraagstukken aan. Hoe organiseer je lokaal energiedelen? Wie wordt eigenaar van installaties? Welke afspraken maak je met elkaar? En hoe verhoud je je tot veranderende wet- en regelgeving?
“Juist doordat de groep niet te groot is, kun je makkelijk vragen aan elkaar stellen en echt van elkaar leren.” Tijdens een zogenoemde deep dive legde Arnhem bijvoorbeeld de eigen aanpak voor Saksen Weimar voor aan de andere leerpartners. De vragen die daarop volgden hielpen David om opnieuw kritisch naar onderdelen van het project te kijken.
Tegelijkertijd haalt Arnhem inspiratie uit voorbeelden van andere gemeenten. Het Energieweb in Ede is daar één van. “Dat vind ik een heel interessant voorbeeld. Ik zou elementen daarvan graag in Arnhem willen toepassen.”
Die kennisuitwisseling werkt twee kanten op. Arnhem leert van projecten elders, terwijl andere gemeenten meekijken met de zoektocht die Arnhem nu doormaakt rondom onder andere financiering, juridische constructies, eigendom en bewonersparticipatie.
“Een aantal partijen is echt aan het pionieren. Dan is het ontzettend waardevol om ervaringen uit te wisselen. Het is niet alleen een netwerk; je leert daadwerkelijk van elkaar.”
Van pionieren naar toepasbare kennis
Het project in Saksen Weimar moet eind 2028 gerealiseerd zijn. Daarmee is Arnhem nu al bezig met vraagstukken waar naar verwachting steeds meer gemeenten mee te maken krijgen.
Voor David zit daar ook de kracht van het leerlab: gemeenten hoeven niet allemaal afzonderlijk dezelfde zoektocht te doorlopen. Door praktijkervaringen te delen, kunnen lessen uit projecten zoals Saksen Weimar, het Energieweb in Ede en andere initiatieven worden vertaald naar kennis die breder bruikbaar is.
David: “Wij zitten midden in die zoektocht. Juist daarom kunnen andere gemeenten leren van wat wij nu tegenkomen en kunnen wij tegelijkertijd gebruikmaken van de ervaringen die zij al hebben opgedaan.”
