Met meer dan honderd partners en een investering van ruim 200 miljoen euro ging het programma Toekomstbestendige Leefomgeving (TBL) in 2023 ambitieus van start. Na drie jaar werken aan verbinding, kennisontwikkeling en opschaling sluit het Ecosysteemconsortium van het programma TBL fase 1 af. Tegelijkertijd wordt de TBL-kennisbank gelanceerd, waarin de opbrengsten van het consortium zijn samengebracht. Wat heeft de eerste fase opgeleverd? En wat is er nodig om innovaties verder op te schalen? We blikken terug met Liselore Havermans, voormalig penvoerder van het consortium Ecosysteem.
Als je terugkijkt op fase 1 van TBL, wat was volgens jou de grootste meerwaarde?
Om met zoveel momentum vanuit meer dan honderd partners en een gezamenlijke investering van ruim 200 miljoen euro aan de slag te kunnen, voelde als een enorm cadeau. Het gaf vanaf dag één het gevoel dat we niet aan het experimenteren waren in de marge, maar samen werkten aan een impactvolle verandering van de gebouwde omgeving.
De grootste meerwaarde zit voor mij in de beweging die we met elkaar hebben opgebouwd. In totaal hebben al 275 organisaties bijgedragen aan de uitvoering van de programma-activiteiten. Het ging daarbij niet alleen om bedrijven en kennisinstellingen, maar ook om overheden, regionale ecosystemen, startups, maatschappelijke organisaties en opdrachtgevers. Samen bouwen we aan de randvoorwaarden die nodig zijn om innovaties daadwerkelijk toe te passen en op te schalen.
Wat mij vooral trots maakt, is dat we vliegwielen hebben gecreëerd die ook na afloop van fase 1 door blijven draaien. We hebben belemmeringen weggenomen, nieuwe samenwerkingen opgebouwd en kennis ontwikkeld die anderen direct kunnen gebruiken. Daardoor wordt steeds zichtbaarder dat de sprong naar een toekomstbestendige leefomgeving geen toekomstbeeld meer is, maar een beweging die al volop gaande is.
Op welke resultaten ben je het meest trots?
Het mooie is dat de resultaten niet op zichzelf staan. Juist de samenhang tussen de verschillende activiteiten maakt het verschil. Toch zijn er een aantal cijfers die laten zien wat we samen hebben bereikt.
Alle tien de invloed-KPI’s van het programma, waar dit consortium verantwoordelijk voor was, zijn behaald, een aantal zelfs ruimschoots. We hebben 275 organisaties bij het programma betrokken en 57,2 miljoen euro aan vervolginvesteringen gerealiseerd, terwijl oorspronkelijk 8 miljoen euro als doel was gesteld. Daarnaast hebben we meer dan 25 kennisproducten ontwikkeld vanuit het Ecosysteemconsortium, tien normproducten gerealiseerd, honderden organisaties geholpen bij innovatieadoptie en een acceleratieprogramma opgezet waarin 36 startups zijn ondersteund. Dat laat zien dat er daadwerkelijk iets in beweging is gezet dat verder reikt dan de looptijd van het consortium.
Welk project springt er voor jou persoonlijk uit?
Het Acceleratieprogramma Toekomstbestendig Bouwen springt er voor mij echt uit. Aan het begin hadden we de ambitie om acht startups met schaalbare innovaties te ondersteunen. Uiteindelijk hebben 36 startups het programma doorlopen.
De resultaten zijn indrukwekkend. De deelnemende startups haalden gezamenlijk 6,4 miljoen euro extra financiering op na deelname aan het programma, een stijging van 35 procent ten opzichte van het eerder opgehaalde kapitaal. Ook zagen we groei in omzet en winstontwikkeling.
Minstens zo waardevol is dat we nu veel beter zicht hebben op het startuplandschap binnen de gebouwde omgeving. Inmiddels weten we dat ruim tien procent van de meer dan vierhonderd startups in deze sector via het programma ondersteuning heeft gekregen. Bovendien krijgt het programma een vervolg binnen het Innovatie- en Opschalingsprogramma Woningbouw.
Welke lessen neem je mee uit deze periode?
Misschien wel de belangrijkste les is dat samenwerking niet vanzelf ontstaat, ook niet wanneer alle partijen dezelfde ambitie delen. Je moet blijven investeren in samen leren en ontwikkelen en in begrip voor elkaars belangen. Overheden, kennisinstellingen, startups en gevestigde marktpartijen kijken allemaal vanuit hun eigen perspectief naar dezelfde opgave.
Daarnaast hebben we geleerd dat partijen die nodig zijn voor toepassing en opschaling vanaf het begin betrokken moeten zijn. Een innovatie kan technisch uitstekend werken, maar alsnog vastlopen wanneer regelgeving, financiering, opdrachtgeverschap of bestaande werkwijzen niet meebewegen.
We hebben ook gezien hoe belangrijk het is om ruimte te maken voor experimenten én voor gesprekken over wat niet goed gaat. Juist wanneer je open kunt bespreken welke aannames niet klopten of waar samenwerking vastliep, ontstaat de kennis die nodig is om verder te komen.
En misschien wel de grootste les: opschaling gaat niet alleen over méér projecten. Het gaat over systeemgereedheid. Is de omgeving klaar om een innovatie structureel toe te passen? Dat vraagt aandacht voor cultuur, vaardigheden, regelgeving, opdrachtgeverschap en verdienvermogen.
In fase 2 verdwijnt het Ecosysteemconsortium als zelfstandig consortium. Waarom is daarvoor gekozen?
Dat klinkt misschien paradoxaal, maar juist daarin zie ik een belangrijk succes van fase 1. Een van de lessen uit de afgelopen jaren is dat ecosysteemontwikkeling het krachtigst werkt wanneer die verweven is met de praktijk in de ketens.
Daarom verschuift in fase 2 de nadruk van ontwikkelen naar opschalen. De ecosysteemaanpak verdwijnt niet, maar wordt geïntegreerd in zes opschalingsketens en twee samenwerkingsverbanden. Veel van de interventies, kennis en samenwerkingen die in fase 1 zijn ontwikkeld, krijgen daar een vervolg. Ook buiten het programma bouwen de vele betrokken partijen voort op de ontwikkelingen uit fase 1.
Ik zie dat als een logische volgende stap. We hebben in fase 1 gebouwd aan het fundament. Nu is het tijd om die kennis en samenwerkingen nog dichter bij de praktijk van opschaling te brengen.
De ecosysteemkennisproducten uit fase 1 zijn nu beschikbaar via de TBL-kennisbank. Waarom is dat belangrijk?
Een programma als TBL heeft pas echt impact wanneer de opgedane kennis verder reist dan de mensen die eraan hebben gewerkt. Daarom ben ik extra blij met de lancering van de kennisbank. Daarin brengen we nu al meer dan 25 kennisproducten samen die de afgelopen jaren binnen het Ecosysteemconsortium zijn ontwikkeld. De komende tijd blijft het aanbod groeien met de toevoeging van kennisproducten uit de opschalingsketens en samenwerkingsverbanden.
De kennisbank maakt zichtbaar wat we samen hebben geleerd over innovatie, samenwerking en opschaling. Maar belangrijker nog: hij helpt anderen om niet opnieuw het wiel uit te vinden. Of je nu werkt aan circulair bouwen, digitalisering, human capital, cultuurverandering of startupontwikkeling, de lessen, tools en handreikingen zijn nu voor iedereen beschikbaar.
Welke kennisproducten verdienen volgens jou extra aandacht?
Dat hangt natuurlijk af van je rol, maar er zijn een paar producten die ik graag uitlicht.
Voor organisaties die werken aan circulair en biobased bouwen is de handreiking voor de regionale opdrachtgeversaanpak interessant. Deze aanpak, die voortkomt uit de ervaringen van Vereniging Circulair Friesland, wordt inmiddels toegepast door twaalf gemeenten en vijf woningcorporaties in 44 bouwprojecten.
Voor partijen die werken aan innovatieadoptie en ecosysteemontwikkeling is de regionale ecosysteemaanpak van TNO en de regionale innovatiehubs een waardevolle basis. De aanpak wordt inmiddels toegepast in vier regionale ecosystemen.
Wil je verder vooruitkijken, dan bieden de scenario’s voor circulaire industrialisatie richting 2050 een interessant perspectief.
Daarnaast zijn er nog andere interessante kennisproducten, afhankelijk van het vraagstuk waarmee je aan de slag wilt. Zo is er op het gebied van het Digitale Product Paspoort (DPP) een paper dat verkent wat er nodig is voor een samenhangend nationaal DPP-ecosysteem.
Wil je weten hoe je met robotisering een productiviteitssprong kunt maken? Bekijk dan de verkenning naar de inzet van robots in de bouw.
En werk je bij een financiële instelling en kun je bijdragen aan een gelijk speelveld voor circulaire innovaties in de bouw? Ga dan aan de slag met de Circular Real Estate Scorecard.
Wat hoop je dat mensen meenemen uit fase 1 van TBL?
Ik hoop dat mensen vooral zien wat er mogelijk is wanneer je met een lange adem samenwerkt aan een gedeelde opgave. De afgelopen jaren hebben laten zien dat innovatie niet alleen draait om technologie, maar ook om samenwerking, vertrouwen, vaardigheden en de bereidheid om van elkaar te leren.
Daarnaast hoop ik dat mensen actief gebruik gaan maken van de kennisbank. Niet alleen om kennis te lezen, maar vooral om die toe te passen, verder te ontwikkelen en weer te delen. Dan kunnen steeds meer partijen profiteren van wat we samen hebben opgebouwd.
Wat ik ook wil meegeven: houd de ambitie hoog en blijf samen navigeren, ook als de ander er ineens heel anders in lijkt te staan dan jij. Dat vraagt niet om afstand, maar om samen zoeken. Blijf ruimte organiseren om samen te blijven leren. In de kennisbank vind je veel handvatten om dit vorm te geven. Een goed startpunt hiervoor zijn de cultuurinterventies op Toekomstbouwers.nu.
Als ik terugkijk, overheerst vooral trots. Trots op alle partners die de afgelopen jaren hebben meegebouwd aan dit ecosysteem. We hebben samen een belangrijke basis gelegd voor een toekomstbestendige leefomgeving. Nu is het tijd voor de volgende fase: opschalen, toepassen en de impact verder vergroten. Binnen en buiten het programma. Samen maken we de sprong!